Derde ooglid bij katten: wat het is en wanneer je het ziet

Wat is het derde ooglid bij een kat?

Het derde ooglid, ook knipvlies of membrana nictitans genoemd, is een dun vlies in de binnenooghoek van elk kattenoog. Het schuift horizontaal over het oog, van de neuszijde naar de buitenhoek, terwijl de gewone boven- en onderoogleden verticaal bewegen.

Het vlies is witachtig tot lichtroze en valt bij een gezonde, wakkere kat vrijwel niet op. In het derde ooglid zit een traanklier die ongeveer een derde van het traanvocht aanmaakt. Daarmee is het vlies niet alleen een schild, maar ook een vast onderdeel van de vochthuishouding van het oog.

Katten zijn niet de enige dieren met een knipvlies: honden, vogels en reptielen hebben er ook een. Bij de mens rest alleen een klein plooitje in de binnenooghoek, een overblijfsel zonder functie.

Welke functie heeft het derde ooglid?

Het derde ooglid beschermt, bevochtigt en reinigt het oog. De drie functies staan hieronder op een rij.

• Bescherming: het vlies schuift als een schild over het hoornvlies bij dreigend gevaar, bijvoorbeeld tijdens een gevecht of bij het sluipen door struiken en hoog gras
• Bevochtiging: de klier in het vlies maakt traanvocht aan en het vlies verdeelt de traanfilm bij elke beweging gelijkmatig over het oog
• Reiniging: het vlies veegt stof en vuildeeltjes van het hoornvlies af

Deze taken voert het vlies onopvallend uit, dus normaal merk je er niets van. Juist daarom is een derde ooglid dat ineens opvalt een nuttig signaal: het lichaam van je kat laat zien dat er iets veranderd is.

Wanneer is een zichtbaar derde ooglid normaal?

Een kort zichtbaar derde ooglid is normaal bij een slaperige of net ontwaakte kat. Tijdens de slaap schuift het vlies gedeeltelijk over het oog om het te beschermen; opent je kat zijn ogen, dan trekt het vlies binnen enkele seconden terug.

Bij diepe ontspanning, bijvoorbeeld tijdens het doezelen op schoot, kan eveneens een randje van het vlies te zien zijn. Zolang het vlies verdwijnt zodra je kat alert wordt en beide ogen er verder helder uitzien, hoef je niets te doen.

Blijft het vlies staan terwijl je kat klaarwakker is, dan is dat niet normaal. Kijk in dat geval of er andere signalen zijn, zoals minder eten, sloomheid, tranende ogen of knijpen met een oog, en lees hieronder verder.

Waarom blijft het derde ooglid zichtbaar?

Een derde ooglid dat zichtbaar blijft, wijst meestal op ziekte, pijn, irritatie of vochtverlies. Welke oorzaak bij jouw kat speelt, kan alleen de dierenarts vaststellen; de oorzaken die dierenartsen het vaakst noemen staan hieronder.

• Algemeen ziek zijn: koorts of een infectie, bijvoorbeeld niesziekte, waarbij het vlies bij beide ogen opkomt
• Uitdroging: bij vochttekort zakt de oogbol iets terug in de oogkas en schuift het vlies naar voren
• Vermagering: verlies van het vetkussen achter het oog geeft hetzelfde effect als uitdroging
• Oogproblemen: een oogontsteking, een beschadigd hoornvlies of een vuiltje in het oog, meestal aan een kant en vaak met tranen en knijpen
• Pijn en stress: een kat met pijn in de buik of ergens anders in het lijf kan het vlies laten zien
• Zenuwproblemen: bij het syndroom van Horner hangt aan een kant het bovenooglid, is de pupil klein en staat het derde ooglid op
• Haws-syndroom: beide vliezen zichtbaar bij een kat die verder fit oogt, meer daarover verderop

Een zichtbaar vlies bij een oog wijst eerder op een plaatselijk probleem in of rond dat oog; bij beide ogen tegelijk ligt een oorzaak in het hele lichaam meer voor de hand. Die vuistregel helpt de dierenarts bij het zoeken, maar vervangt het onderzoek niet.

Hoe onderscheid je milde signalen van alarmsignalen?

Een vlies dat enkele seconden zichtbaar is na het slapen is mild; een vlies dat blijft staan of samengaat met ziektesignalen is een alarmsignaal. De tabel zet beide naast elkaar.

Twijfel je of je kat koorts heeft: de normale lichaamstemperatuur van een kat ligt tussen 38,0 en 39,2 graden Celsius. Herken je meerdere signalen uit de alarmkolom, kijk dan ook naar de andere kenmerken van een zieke kat en bel dezelfde dag nog de dierenarts.

Wat is het haws-syndroom?

Het haws-syndroom is een aandoening waarbij beide derde oogleden zichtbaar zijn terwijl de kat verder gezond lijkt. Het komt het vaakst voor bij jonge katten en volgt geregeld op darmklachten zoals diarree; een virus wordt als mogelijke oorzaak genoemd, maar de precieze oorzaak is niet bewezen.

In de meeste gevallen verdwijnt het beeld vanzelf binnen enkele weken, zonder behandeling. Laat een kat met twee zichtbare vliezen toch door de dierenarts nakijken, want alleen die kan uitdroging, ziekte en andere oorzaken uitsluiten. Verdwijnt het vlies na weken niet, of komen er klachten bij, dan is een herbeoordeling nodig.

Wanneer bel je de dierenarts en wat gebeurt er dan?

Bel de dierenarts als het derde ooglid langer dan enkele uren zichtbaar blijft, en direct bij bijkomende signalen zoals niet eten, sloomheid, braken, diarree, tranende of dichtgeknepen ogen of een kat die met zijn poot over het oog wrijft.

De dierenarts onderzoekt eerst het oog zelf en daarna de rest van het lichaam, want het vlies is een signaal en geen ziekte op zich. Afhankelijk van de bevindingen volgen soms een oogtest met kleurstof, bloedonderzoek of ander aanvullend onderzoek. De behandeling richt zich op de onderliggende oorzaak: oogdruppels of zalf bij een oogprobleem, vocht bij uitdroging, of behandeling van de ziekte die erachter zit.

Twee dingen doe je in geen geval zelf: het vlies terugduwen en oogdruppels voor mensen gebruiken. Het vlies terugduwen beschadigt het oog, en druppels voor mensen zijn niet gemaakt voor katten. Voorzichtig schoonvegen van de oogranden met een watje met lauw water mag wel, in afwachting van het consult.

Veelgestelde vragen

Lees ook

• Oogontsteking en andere oogproblemen bij katten
• Zieke kat herkennen: signalen, slaaphouding en koorts
• Kat niest veel? Zo herken je verkoudheid en niesziekte